De argumenten waren voorspelbaar. Het opiniestuk zou 'een denigrerende scheldpartij aan het adres van de Franse Republiek' zijn. Wel integendeel. Het stuk ademt één warme genegenheid uit, maar dan wel een ontgoochelde liefde, voor een Frankrijk dat ontrouw is aan zijn eigen model. Wat op de korrel wordt genomen is het onzinnige initiatief van de Franse regering om een publiek debat te lanceren over de 'nationale identiteit', in wat duidelijk een poging is geweest om stemmen van het Front National te recupereren naar aanleiding van de komende regionale verkiezingen. 'Een buitenlander', zo luidde een tweede punt van kritiek, zou geen mening mogen hebben over iets wat uiteindelijk alleen de Fransen aanbelangt. Valt er een beter argument aan te halen om het onzindelijke karakter van het initiatief te illustreren dan 'buitenlanders', 'vreemdelingen', kortom 'niet-Fransen' uit het debat te weren? Ik denk het niet. Het illustreert perfect waartoe een discussie over 'nationale identiteit' altijd leidt, namelijk tot nationalisme, tot het weren van de andere, het verketteren van het vreemde.

Benepen nationalisme

In vrijwel elk Europees land woedt vandaag een debat over onze sociale, culturele of politieke identiteit. Gewoon omdat dit het nieuwste kleedje is waarmee het aloude nationalisme zich tooit. Een nieuwe manier om zich des te duidelijker te onderscheiden van zijn multinationale en multiculturele vijanden, te beginnen met de republikeinse waarden die Frankrijk als geen ander land belichaamt. Waarden die ook aan de basis van de Europese Unie liggen en die nu onder vuur liggen.

 

Dat het identiteitsdenken de nieuwste vermomming is van het nationalistisch gedachtegoed wordt nog het best geïllustreerd door de reacties op het opiniestuk in mijn eigen land, in België. Vooral extreem Vlaamse nationalisten ergerden zich aan de boodschap. En dat zou bij de vertegenwoordigers van de Franse republiek een belletje moeten doen rinkelen. Want hoe is het in godsnaam mogelijk dat zij die de erfgenamen zijn van de Franse Revolutie en van de Verlichting er dezelfde mening op nahouden als de vurigste adepten van het meest benepen culturele of etnische nationalisme? Wie van beiden zit fout? Wie oordeelt hier verkeerd?

 

Het antwoord op deze vraag valt simpel te achterhalen. Het volstaat terug te kijken naar het verleden, naar de late 18de eeuw, aan de vooravond van de Franse Revolutie. Toen in alle hevigheid een discussie losbarstte die het politieke denken van de hele 19de en een groot deel van de 20ste eeuw zou beheersen, de strijd tussen Herder en Kant, tussen de Volksgeist en de verlichting, de strijd tussen de ziel van de natie, het verheerlijken van de eigen, nationale identiteit, de superieure geldingskracht van traditie en gewoonte en het geloof in algemene, onvergankelijke, universele menselijke waarden. 

 

Zoals Alain Finkielkraut het in De ondergang van het denken aantoont, kan Herder gerust beschouwd worden als de grondlegger van het identiteitsdenken dat zich uit in het verheerlijken van de eigen volksaard, het bannen van woorden met een vreemde oorsprong, het herontdekken van de volksliederen, het terugkeren naar het verleden en de zogenaamde authenticiteit. Dit alles is nodig, zeggen zijn adepten, want de verlichting heeft de mens losgewrikt van zijn wortels en hem in het luchtledige doen terechtkomen. De natie is geen sociaal contract, geen verbond van zelfstandige mensen, maar een aan de mens voorafgaande superieure organisatievorm. Niet de mens schept de samenleving. Hij of zij wordt geboren in een bestaande gemeenschap waaraan hij of zij zich moet aanpassen. 

 

In de opvatting van Herder is het zelfs een misvatting te spreken van 'mensen'. Er bestaan geen mensen. Er bestaan alleen Fransen of Duitsers of Belgen. Het is het collectief onbewuste dat in iedere samenleving verschillend is, dat de drijvende kracht is van die samenleving. Vooroordelen, traditie, obscurantisme, conformisme zijn daarbij positieve krachten die de natie sterk, gezond en bloeiend houden. Democratie en rationeel denken, daarentegen, ondermijnen de samenleving. Het ontdekken van de 'nationale identiteit' is dan ook de noodzakelijke zoektocht naar dat collectief onbewuste dat iedereen bijeendrijft en samenhoudt.

 

Wellicht was deze controverse een zuiver filosofisch debat gebleven als in 1789 niet de Franse Revolutie was uitgebroken. De ideeën van de verlichting triomfeerden. De republikeinse waarden van vrijheid, gelijkheid en broederschap werden door het revolutionaire Frankrijk ook gewapenderhand over heel Europa uitgedragen. Het was een revolutie zonder grenzen. Voor een republiek die overigens alle burgers omvatte. Napoleon werd uiteindelijk door een coalitie van Europese staten verslagen. Maar het gedachtegoed van de Franse Revolutie en de verlichting kon niet meer met de wapens bedwongen worden. Vele decennia stonden twee Europa's vrijwel onverzoenbaar tegenover elkaar. Een verlicht, revolutionair en republikeins Europa. En een conservatief, traditioneel, nog monarchaal Europa. Een controverse tussen een in wezen Franse, rationele en universele kijk op het samenleven en de Duitse gevoelsmatige en op identiteit gestoelde benadering. Duitser ben je. Fransman word je. Een tegenstelling die een nieuw gewelddadig hoogtepunt bereikte met de Frans-Pruisische oorlog in 1870. Er zouden er nog twee volgen. Vele Fransen en Duitsers zouden in één mensenleven drie oorlogen meemaken. En de Duitse dichter Heinrich Heine, vele jaren in ballingschap in Frankrijk, waarschuwde al heel vroeg voor 'een Duits antwoord' op de Franse omwenteling. Een antwoord dat uitgerekend in het jaar 1933 door de nazi-minister van Propaganda, Goebbels, werd omschreven als 'het einde van de Franse Revolutie'.

Maar wellicht verschaft de verovering van Elzas-Lotharingen door de Duitsers in 1870 de beste illustratie van de volstrekte onverenigbaarheid tussen de Franse republikeinse waarden en het concept van 'nationale identiteit'. Voor de Duitsers was de annexatie louter een zaak van eigenheid. In hun ogen was de verovering gewettigd want zowel qua ras, taal als historische traditie behoort Elzas-Lotharingen tot Duitsland. 'Neen', argumenteerden de Fransen, de filosoof Renan op kop. Hoewel het juist is dat de inwoners daar tot het Duitse ras behoren, het is niet hun wil tot de Duitse, maar tot de Franse staat te behoren. En die wil is belangrijker dan hun afkomst. De natie is een verbond, of, zoals Renan het uitdrukt, 'een iedere dag hernieuwd plebisciet'. De mens is niet de gevangene van zijn identiteit of van de natie, maar de rechtvaardiging ervan. Het herlezen van Qu'est qu'une nation? van Renan uit 1882 had volstaan om de huidige Franse gezagsdragers te laten inzien dat zij dwaalden. Het had volstaan hun te doen beseffen dat het geen kwestie is van taal, geen kwestie van ras, van godsdienst, van belangen, van geografie, of zelfs van militaire noodzaak, geen kwestie van een gemeenschappelijk verleden, geen onwrikbaar gegeven, geen historisch toeval, geen vaag gevoel van samenhorigheid. Het had volstaan hun te doen inzien dat een natie een zaak is van bewuste solidariteit, een actuele beslissing om samen te leven op basis van dezelfde wetten en uitgangspunten.

Betekent dit dat 'identiteit' er niet toe doet? Dat het zinledig is en geen betekenis heeft? Neen. Integendeel. Maar vandaag wordt het woord opnieuw misbruikt. Wat in de 18de eeuw de verlichting was, heet nu de moderne, geglobaliseerde wereld. 'Identiteit' zou dan de rol van baken of anker spelen in deze onzekere tijden op deze wankele planeet. Dat zou kloppen mocht 'identiteit' een collectief begrip zijn. Een gegeven dat op iedere mens van eenzelfde samenleving van toepassing is en op iedere mens ook dezelfde invloed of uitwerking heeft. En dat is niet zo.

 

Eerst en vooral zijn er zo veel identiteiten als er individuen zijn. Elke mens is uniek. En hem willen vangen in één categorie of onder één etiket is hem onrecht aandoen, hem schade berokkenen, hem willen reduceren tot een (on)willig radertje in een machine die 'samenleving' heet. Econoom Amartya Sen heeft glashelder aangetoond wat het kapitale verschil is tussen de unieke, eenduidige identiteit die wij in de politieke retoriek aanwenden en de meervoudige identiteiten die de reële wereld bevolken. De unieke, eenduidige identiteit is een illusie. Een gevaarlijke illusie die voortvloeit uit onze drang de wereld te classificeren in termen van religie, cultuur, natie of beschaving. Ons lot ligt dan onherroepelijk vast, gebonden aan de eenduidige identiteit die voor ieder in de groep dezelfde is. Het verraadt, vervolgt Sen, een reductionistische kijk op de werkelijkheid. Een visie die er geen rekening mee houdt dat iedere mens ook een hele reeks andere identiteiten en eigenschappen bezit. Tegenover de eenduidige en reductionistische politieke kijk op identiteit staat de keuzevrijheid van iedere mens in de werkelijke wereld. Niet dat die keuzevrijheid voor iedereen even groot is. Verre van daar. En ook niet dat die oneindig is. Maar het verschil met de reductionistische kijk op identiteit is dat de mens zijn eigenheid en zijn persoonlijkheid niet alleen erft, maar voor een groot stuk zelf opbouwt en schept. Vrij en bewust.

Bunkers